Της Μαρίας Σχοινά

Γεννημένος στην Ταραγόνα της Ισπανίας το 1852, ο Antoni Gaudi θεωρείται ο κυριότερος εκπρόσωπος του μοντερνισμού της Καταλονίας και ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της art nouveau στην Ευρώπη.

Παρ’ όλα αυτά το προσωπικό του ύφος, βασισμένο στην παρατήρηση της φύσης, είναι δύσκολο να κατηγοριοποιηθεί. Ο ίδιος, άλλωστε, είχε αναφέρει ότι «το μεγαλύτερο βιβλίο, που είναι πάντα ανοιχτό αλλά χρειάζεται προσπάθεια για να το διαβάσουμε, είναι το βιβλίο της Φύσης». Ήδη από πολύ νωρίς, ως φοιτητής της Αρχιτεκτονικής στο Escuela Provincial της Βαρκελώνης,  άρχισε να ξεδιπλώνει το ταλέντο του φανερώνοντας τη διαφορετικότητα και τη φαντασία του.

Ως αρχιτέκτονας, στη συνέχεια, τόλμησε να πειραματιστεί με νέες αρχιτεκτονικές μορφές και διακοσμητικά μέσα, που δεν υπακούουν στη γεωμετρικότητα αλλά στην ελευθερία των σχημάτων και στη ζωηρότητα των χρωμάτων. Φιγούρες ζώων και μορφές εμπνευσμένες από τη μυθολογία, τη θρησκεία και το βασίλειο της φύσης κοσμούν τα έργα του σε ένα παιχνίδι χρωμάτων και εντυπωσιακών λεπτομερειών, τραβώντας το βλέμμα και των πλέον αμύητων περαστικών στους δρόμους της Βαρκελώνης, εκεί όπου βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των κατασκευών του.

Η «Πόλη του Gaudi» φιλοξενεί μερικά από τα πιο φημισμένα έργα του, όπως τη Sagrada Familia (ξεκίνησε το 1883 και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ), το Park Güell (1900-1914), την Casa Batlo (1904-1906) και τη La Pedrera (1905-1910). Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία που καθιέρωσε στις κατασκευές του ο Gaudi, ξεκινώντας από το Finca Guel το 1885, είναι οι ψηφίδες, κομμάτια από χρωματιστό γυαλί και κεραμικά θραύσματα, τα οποία χρησιμοποιούσε σε επενδύσεις μικρών στοιχείων έως και μεγάλων επιφανειών.

Πρόκειται για μια διακοσμητική τεχνοτροπία που δανείστηκε από τη μακραίωνη παράδοση της αραβικής τέχνης, όπου γινόταν χρήση κεραμικών πλακιδίων, και εμπλούτισε διαμορφώνοντας  ένα νέο, αναγεννημένο διακοσμητικό μέσο. Με τη ζωηρότητα των χρωμάτων, την πολυμορφία των υλικών και το ακανόνιστο των σχημάτων τους, οι ψηφίδες συνθέτουν μοναδικά έργα τέχνης που απεικονίζουν μορφές παρμένες από τη φύση αλλά και πιο αφηρημένα σχήματα, προσδίδοντας μια αυθεντική και χαρακτηριστική πινελιά σε κάθε έργο του αρχιτέκτονα.

Η επένδυση επιφανειών με ψηφίδες συναντάται από τότε σε μεγάλη κλίμακα ως διακοσμητικό στοιχείο, τόσο σε αρχιτεκτονικά έργα όσο και σε έπιπλα ή αντικείμενα ή στη διακόσμηση εσωτερικών χώρων, ειδικά σε μπάνια και κουζίνες. Η μορφή τους είναι χαρακτηριστική,  πλακάκια με γεωμετρικό ή ελεύθερο σχήμα, σε ποικιλία χρωμάτων και υλικών, κεραμικά, γυάλινα, πορσελάνινα και μαρμάρινα, συνθέτουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών.

Αξιοσημείωτη είναι η προτίμηση του διεθνούς φήμης ισπανού αρχιτέκτονα Santiago Calatrava στη χρήση ψηφίδων, που δημιούργησε σε κάποια από τα έργα του ένα είδος μωσαϊκού από θραύσματα κεραμικών πλακιδίων, σε λευκό συνήθως χρώμα. Δείγμα του έργου του έχουμε και στην Ελλάδα, στην περίφημη γέφυρα πεζών «Καλατράβα» στην οδό Μεσογείων στην Αθήνα, αλλά και στο Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο Αθηνών (ΟΑΚΑ), όπου πραγματοποίησε προσθήκες ανάπλασης του υπάρχοντος κτίσματος.

Άλλος ένας ισπανικής καταγωγής καλλιτέχνης, ο Manolo Valdes, σύγχρονος ζωγράφος και γλύπτης, χρησιμοποιεί στα έργα του την ψηφίδα με αποκορύφωμα το γλυπτό Dama Iberica που κοσμεί την πόλη Βαλένθια της Ισπανίας. Η επιρροή του Antoni Gaudi στη χρήση ψηφίδων φαίνεται και στον καταλανό ζωγράφο και γλύπτη Joan Miro, ο οποίος έχει δημιουργήσει ένα πολύχρωμο, εντυπωσιακό μωσαϊκό στον ξακουστό πεζόδρομο La Rambla της Βαρκελώνης.

Αλλά και ο διάσημος designer επίπλων Eggarat Wongcharit σχεδίασε την πολυθρόνα Sputnik και το ανάκλιντρο Sharon επενδεδυμένα στο σύνολό τους με μικροσκοπικές ψηφίδες σε έντονους, ιριδίζοντες χρωματισμούς, μετατρέποντάς τα σε έργα τέχνης που δίνουν μια πνοή πολυτέλειας στο χώρο όπου φιλοξενούνται, εμφανώς εμπνευσμένα από τα αριστουργήματα του ισπανού αρχιτέκτονα.

Η εκτεταμένη χρήση της ψηφίδας ως στοιχείο επένδυσης επιφανειών φανερώνει χωρίς αμφιβολία την καταλυτική επίδραση του Antoni Gaudi. Ο «αρχιτεκτονικός αέρας» της Βαρκελώνης, μέσα από τις τόσο πρωτοποριακές για το 19ο αιώνα ψηφίδες του, καταφέρνει μέχρι σήμερα να εμπνέει πολλούς εκπροσώπους του καλλιτεχνικού και αρχιτεκτονικού στερεώματος τόσο έντονα, ώστε να τους παρασύρει σε ευφάνταστες κατασκευές.